Historia obrazu Matki Bożej Pocieszenia w Wojdatach
Niezwykły wizerunek, jego symbolika i świadectwo wiary pokoleń
W bocznym ołtarzu kościoła p.w. Nawrócenia św. Pawła Apostoła w Wojdatach znajduje się szczególny wizerunek Matki Bożej Pocieszenia – obraz, który od wielu lat przyciąga uwagę wiernych swoim pięknem, bogatym wystrojem oraz atmosferą modlitwy, jaka go otacza.
Nie jest to jednak tylko piękny element wyposażenia świątyni. Obraz należy do tych przedstawień maryjnych, których historia może prowadzić nas znacznie dalej – do dawnego Wilna, do kościoła augustianów p.w. Matki Bożej Pocieszenia i do wielowiekowej tradycji czci Najświętszej Maryi Panny jako Pocieszycielki strapionych.
Co więcej, współczesne badania historyczno-artystyczne wskazują na możliwość, że obraz znajdujący się w Wojdatach jest związany z dawnym wizerunkiem Matki Bożej Pocieszenia z kościoła augustianów w Wilnie. Jest to niezwykle interesująca hipoteza badawcza, która nadaje wojdackiemu obrazowi jeszcze większe znaczenie dla dziedzictwa sakralnego Wileńszczyzny.
Wileńskie korzenie kultu Matki Bożej Pocieszenia
Historia augustianów w Wilnie sięga XVII wieku. Zakon eremitów św. Augustyna rozpoczął starania o założenie swojej placówki w Wilnie w drugiej połowie XVII wieku. W 1675 roku biskup wileński Mikołaj Pac wyraził zgodę na fundację klasztoru. Początkowo augustianie korzystali z kaplicy Przemienienia Pańskiego. Po pożarze w 1742 roku rozpoczęto budowę nowego, murowanego kościoła. Świątynia została ukończona i poświęcona 26 czerwca 1768 roku.
W kościele tym znajdował się otoczony szczególną czcią obraz Matki Bożej Pocieszenia. Wizerunek związany był również z istniejącym przy kościele Bractwem Matki Bożej Pocieszenia.
Dawne źródło opisujące wileńskie cudowne obrazy maryjne podaje, że obraz znajdował się w wielkim ołtarzu kościoła augustianów. Po zamknięciu świątyni został przeniesiony do kościoła św. Jana w Wilnie, gdzie umieszczono go w kaplicy św. Stanisława Kostki. Razem z obrazem przeniesiono również bractwo Matki Bożej Pocieszenia.
Obraz otoczony kultem
Opis pochodzący z początku XX wieku jest niezwykle cenny, ponieważ pozwala poznać wygląd dawnego wizerunku.
Edward Nowakowski w wydanej w 1902 roku książce Cudowne obrazy Przebłogosławionej Matki Bożej w Wilnie opisywał obraz jako malowany na płótnie o wymiarach około 2,14 m wysokości i 1,55 m szerokości. Wspominał również o licznych wotach zawieszonych przy obrazie, srebrnej szacie Matki Bożej, złoconej szacie Dzieciątka oraz dwóch aniołach podtrzymujących koronę Maryi.
Ten opis jest szczególnie interesujący w zestawieniu z obrazem znajdującym się dzisiaj w Wojdatach. Widoczne są bowiem charakterystyczne elementy, takie jak bogata metalowa sukienka Maryi, korony, aniołowie, Dzieciątko Jezus oraz wota.
Właśnie te podobieństwa stały się jednym z powodów zainteresowania wojdackim obrazem przez historyków sztuki.
Obraz w Wojdatach – ważne świadectwo dawnej tradycji
Badaczka sztuki Tojana Račiūnaitė w swoim opracowaniu poświęconym wyposażeniu dawnego kościoła augustianów w Wilnie zwróciła uwagę na losy tamtejszych obrazów i ich opraw. Analiza źródeł historycznych oraz zachowanych elementów wyposażenia doprowadziła do hipotezy, że w procesie przemieszczania i przekształcania wyposażenia dawnego kościoła augustianów część malarska wraz z fragmentami oprawy mogła trafić do kościoła Nawrócenia św. Pawła Apostoła w Wojdatach.
Jest to niezwykle ważna informacja dla historii wojdackiej świątyni.
Nie oznacza ona jeszcze, że można z absolutną pewnością stwierdzić: „jest to dokładnie ten sam obraz, który znajdował się w wielkim ołtarzu augustianów”. Badania naukowe mówią o możliwym związku i wskazują na argumenty przemawiające za takim pochodzeniem. Historia obrazu wymaga dalszych badań konserwatorskich, technicznych i archiwalnych.
Już sama możliwość zachowania w Wojdatach elementów związanych z dawnym kultem Matki Bożej Pocieszenia w Wilnie czyni ten obraz wyjątkowym zabytkiem lokalnego dziedzictwa.
Maryja – Matka Pocieszenia
Najważniejszym przesłaniem obrazu jest oczywiście osoba Maryi.
Maryja przedstawiona jest z Dzieciątkiem Jezus na lewej ręce. Jej postać jest frontalna, dostojna i pełna powagi. Nie jest przedstawiona jedynie jako młoda matka – ukazana została jako Królowa i Matka, do której człowiek może zwrócić się w chwilach cierpienia, samotności, niepokoju i życiowych doświadczeń.
Tytuł Matki Bożej Pocieszenia ma głębokie znaczenie chrześcijańskie.
Pocieszenie Maryi nie oznacza jedynie chwilowego uspokojenia czy usunięcia problemów. Jest to przede wszystkim wskazanie człowiekowi na Chrystusa – na Tego, który jest prawdziwym źródłem nadziei.
Maryja zawsze prowadzi do Jezusa.
Dzieciątko Jezus
W centrum przedstawienia znajduje się również Jezus Chrystus.
Dzieciątko spoczywające na ręku Maryi jest ukazane w bogatej, złoconej szacie. Złoto w sztuce sakralnej jest znakiem chwały, majestatu i rzeczywistości niebiańskiej.
Jezus nie jest tutaj tylko małym dzieckiem trzymanym przez swoją Matkę. Jest Synem Bożym i Zbawicielem świata.
To właśnie dlatego Maryja na wielu przedstawieniach typu Hodegetria ukazuje Chrystusa jako Tego, ku któremu powinien zwrócić się człowiek.
Wojdacki obraz można więc odczytać jako przesłanie:
„Nie zatrzymuj się na smutku. Spójrz na Chrystusa. On jest źródłem nadziei i pocieszenia.”
Korony Maryi i Dzieciątka
Jednym z najbardziej rzucających się w oczy elementów obrazu są korony.
Maryja nosi koronę jako znak swojej godności Królowej. Korona Dzieciątka przypomina natomiast, że Jezus Chrystus jest Królem.
W tradycji chrześcijańskiej Maryja otrzymuje tytuł Królowej, ponieważ jest Matką Chrystusa – Króla.
Korony mają więc znaczenie nie tylko dekoracyjne. Są wizualnym wyznaniem wiary.
Mówią wiernym:
Maryja jest Królową, ponieważ jest Matką Króla.
Chrystus jest Królem, ponieważ jest Synem Bożym.
W dawnym opisie wileńskiego obrazu Matki Bożej Pocieszenia wspomniano również o dwóch aniołach wykonanych z metalu, które podtrzymywały koronę nad głową Maryi. Podobne elementy widoczne są na obrazie w Wojdatach.
Dwanaście gwiazd wokół Maryi
Szczególną uwagę zwracają gwiazdy otaczające głowę Maryi.
Na przedstawieniu widoczny jest wieniec dwunastu gwiazd. Jest to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli maryjnych.
Liczba dwanaście ma w Biblii szczególne znaczenie. Przywołuje między innymi dwanaście pokoleń Izraela oraz dwunastu Apostołów.
W tradycji chrześcijańskiej dwanaście gwiazd stało się również symbolem Kościoła oraz królewskiej godności Maryi.
Maryja ukazana pośród gwiazd jest więc znakiem nadziei i zwycięstwa dobra.
Gwiazdy można odczytać także jako symbol światła prowadzącego człowieka przez ciemność. Jest to bardzo wymowne w przypadku Matki Bożej Pocieszenia: człowiek przychodzący do Maryi ze swoim cierpieniem otrzymuje przypomnienie, że nawet w najciemniejszej sytuacji istnieje światło nadziei.
Srebrna sukienka
Jednym z najpiękniejszych elementów obrazu jest srebrna sukienka Maryi, która pokrywa niemal całą Jej postać.
Takie metalowe sukienki – zwane również koszulkami lub sukienkami – były bardzo popularnym elementem wyposażenia czczonych obrazów maryjnych. Pełniły zarówno funkcję ozdobną, jak i religijną.
Srebro podkreślało godność Maryi i nadawało wizerunkowi charakter szczególnie uroczysty.
Na sukience widzimy bogatą ornamentykę roślinną. Motywy roślinne w sztuce sakralnej często przypominają o życiu, pięknie stworzenia oraz odrodzeniu.
Warto zauważyć, że dawny opis obrazu augustiańskiego w Wilnie również mówi o srebrnej szacie Matki Bożej oraz złoconej szacie Dzieciątka.
To podobieństwo należy do najciekawszych elementów porównania z wizerunkiem wojdatowskim.
Twarz Maryi i dłonie
Srebrna sukienka zakrywa dużą część obrazu, dlatego szczególnie ważne pozostają twarz i dłonie Maryi oraz twarz Dzieciątka.
W sztuce ikonograficznej twarz Maryi jest miejscem spotkania z modlącym się człowiekiem.
Maryja nie jest tutaj przedstawiona jako odległa i niedostępna Królowa. Jest Matką, która patrzy na człowieka i pozwala mu przyjść ze swoim ciężarem.
Dłonie mają również szczególne znaczenie.
Maryja trzyma Jezusa, a jednocześnie Jej gest kieruje uwagę ku Chrystusowi. To właśnie On jest centrum całego przedstawienia.
W tym sensie obraz nie jest wyłącznie obrazem Maryi.
Jest przede wszystkim obrazem Maryi prowadzącej człowieka do Jezusa.
Wota – modlitwy zapisane w metalu
Przy obrazie znajdują się wota – małe przedmioty składane przez wiernych jako znak wdzięczności.
Wśród nich można dostrzec między innymi serca.
Serce jest jednym z najstarszych i najbardziej czytelnych symboli ludzkiej miłości, cierpienia, wdzięczności i zawierzenia.
Wotum składane przy obrazie Matki Bożej oznaczało często:
„Maryjo, dziękuję Ci.”
Ale równie często było znakiem prośby:
„Maryjo, pomóż mi.”
Wota są więc swoistą kroniką ludzkiego życia.
Nie znamy wszystkich osób, które je pozostawiły. Nie znamy ich imion, problemów ani historii. Wiemy jednak, że przed tym obrazem ludzie klękali, modlili się, prosili o zdrowie, o pomoc dla swoich rodzin, o ratunek w trudnych chwilach i dziękowali za otrzymane łaski.
Dawny opis obrazu Matki Bożej Pocieszenia z Wilna również wspomina o licznych wotach zawieszanych przy wizerunku.
Serce jako symbol zawierzenia
Szczególnie wymowne są wota w kształcie serca.
Serce jest znakiem miłości człowieka do Boga, ale również znakiem ludzkiego cierpienia.
Człowiek przychodzi do Matki Bożej z tym wszystkim, co nosi w swoim sercu:
z radością, z bólem, z chorobą, z troską o dzieci, z problemami rodzinnymi, z samotnością,
z nadzieją, z wdzięcznością.
Dlatego serca zawieszone przy obrazie można traktować jako milczącą modlitwę pokoleń.
Czerwone tło
Na obecnym obrazie szczególnie mocno wyróżnia się czerwone tło.
Czerwień w chrześcijańskiej symbolice może oznaczać miłość, ofiarę, cierpienie i królewską godność.
W zestawieniu z jasną i srebrną szatą Maryi oraz złotem szaty Chrystusa tworzy bardzo silny kontrast.
Nie należy jednak automatycznie zakładać, że obecne czerwone tło jest identyczne z pierwotnym tłem historycznego obrazu augustiańskiego. Dawny opis wileńskiego wizerunku mówi o ciemnoniebieskim tle. Może to wskazywać na późniejsze zmiany wystroju, konserwacje albo przekształcenia obrazu.
Jest to kolejny argument za tym, aby historię obrazu badać nie tylko na podstawie wyglądu, lecz także przy pomocy badań konserwatorskich i technologicznych.
„Convertam luctum eorum in gaudium”
Szczególnie piękny jest dawny napis związany z obrazem augustiańskim:
„Convertam luctum eorum in gaudium”
czyli:
„Zamienię ich smutek w radość.”
Napis ten odwołuje się do biblijnej obietnicy przemiany smutku w radość.
Trudno znaleźć słowa bardziej odpowiednie dla obrazu Matki Bożej Pocieszenia.
Człowiek przychodzący przed obraz Maryi może mieć w sercu smutek, ale wychodzi z przypomnieniem, że cierpienie nie musi mieć ostatniego słowa.
Chrześcijaństwo prowadzi od krzyża do zmartwychwstania, od cierpienia do nadziei, od łez do radości.
Wojdaty – miejsce, w którym historia nadal żyje
Obraz Matki Bożej Pocieszenia w Wojdatach jest szczególnie cenny również dlatego, że znajduje się w żywej wspólnocie parafialnej.
Nie jest muzealnym eksponatem pozbawionym kontekstu.
Przed nim nadal modlą się ludzie.
To właśnie odróżnia sztukę sakralną od zwykłego dzieła sztuki. Obraz w kościele jest częścią życia religijnego wspólnoty.
Przez dziesięciolecia i pokolenia wierni patrzyli na tę samą twarz Maryi.
Rodzice modlili się za swoje dzieci.
Dzieci modliły się za rodziców.
Chorzy prosili o zdrowie.
Ludzie w trudnych sytuacjach szukali pocieszenia.
Ci, którzy otrzymali łaski, pozostawiali wota.
W ten sposób obraz stawał się niemym świadkiem historii parafii.
Dziedzictwo, które warto chronić
Obraz Matki Bożej Pocieszenia w Wojdatach zasługuje na szczególną uwagę zarówno jako dzieło sztuki sakralnej, jak i jako świadectwo historii religijnej Wileńszczyzny.
Jego znaczenie zwiększa możliwy związek z dawnym obrazem augustiańskim w Wilnie. Współczesne badania historyczno-artystyczne wskazują, że w procesie przemieszczania wyposażenia dawnego kościoła augustianów część malarska wraz z fragmentami opraw mogła trafić do kościoła w Wojdatach.
Jest to jednak hipoteza, którą należy traktować z naukową ostrożnością. Pełne potwierdzenie wymagałoby dalszych badań, między innymi konserwatorskich, technologicznych, porównawczych i archiwalnych.
Nie zmienia to faktu, że wojdacki wizerunek jest niezwykle interesującym świadectwem ciągłości kultu maryjnego.
Matka Boża Pocieszenia – Matka naszej parafii
Dzisiaj, patrząc na obraz znajdujący się w kościele w Wojdatach, warto zobaczyć w nim nie tylko zabytkowy wizerunek.
Warto zobaczyć historię ludzi.
Historię tych, którzy przed nim klęczeli.
Historię matek i ojców, dzieci i dziadków.
Historię ludzi, którzy przychodzili z podziękowaniem i tych, którzy przychodzili ze łzami.
Srebrna sukienka, korony, gwiazdy i wota są pięknymi elementami obrazu, ale najważniejsze pozostaje przesłanie, które obraz przekazuje od pokoleń:
Maryja jest Matką Pocieszenia, ale prowadzi nas zawsze do swojego Syna – Jezusa Chrystusa.
Dlatego ten niezwykły wizerunek można nazwać jednym z duchowych skarbów kościoła w Wojdatach.
Niech pozostanie miejscem modlitwy, nadziei i zawierzenia również dla kolejnych pokoleń.
Matko Boża Pocieszenia – módl się za nami.
Źródła i podstawa historyczna
Historia wileńskiego wizerunku została opisana m.in. w wydanej w 1902 roku pracy Edwarda Nowakowskiego Cudowne obrazy Przebłogosławionej Matki Bożej w Wilnie. Źródło to opisuje obraz augustiański, jego przeniesienie do kościoła św. Jana, srebrną szatę, korony, aniołów oraz wota.
Współczesne badania Tojany Račiūnaitė, opublikowane w Acta Academiae Artium Vilnensis, analizują losy wyposażenia dawnego kościoła augustianów i wskazują na możliwość, że część obrazu oraz fragmenty jego oprawy trafiły do kościoła w Wojdatach.
Warto więc mówić o obrazie wojdackim jako o cennym i wymagającym dalszych badań świadectwie dziedzictwa maryjnego Wilna i Wileńszczyzny.